Middenvleugel, eerste verdieping

Gebruik:

- Nachtwacht ( 1886 - 1905 en 1926 - heden)

De Nachtwachtzaal of Erezaal (oud nummer: 243, huidig nummer: M 224) was de voornaamste zaal van het museum, het hoogtepunt in de expositie. De Voorhal en de Eregalerij vormden als het ware de inleiding tot de zaal. De Nachtwachtzaal is vele malen verbouwd en aangepast, vooral omdat men niet tevreden was met de lichtval op het schilderij 'de Nachtwacht'. Omdat de ingrepen aanvankelijk niet tot een bevredigend resultaat leidden, heeft men het schilderij vanaf 1905 in een speciaal daartoe opgerichte aanbouw geëxposeerd.

In 1926 werd de Nachtwacht weer in de Nachtwachtzaal gehangen, echter niet op de plaats die hij aanvankelijk had, maar tegen de westelijke wand. Pas in 1983 werd de Nachtwacht naar de oorspronkelijk plek overgebracht, waarmee het oorspronkelijke tentoonstellingsconcept weer was hersteld.

De rechthoekige zaal heeft een omlopende gemetselde koof op een kroonlijst, die een glazen bovenlicht omsluit. Het bovenlicht is vernieuwd. In de tweede helft van de twintigste eeuw, waarschijnlijk in de jaren 1950, werd het oude gewelf aan het zicht onttrokken. Daarbij werd een deel van de sculpturale decoratie beschadigd. In de kap en onder de lichtkoof zijn zijn in de loop van de tijd voortdurend nieuwe typen schermen en velums geplaatst, om de juiste lichtval op de Nachtwacht te krijgen. De raveelconstructie van het bovenlicht is nog wel oorspronkelijk en bestaat uit samengestelde ijzeren balken (geklonken). De raveelconstructie wordt gedragen door een viertal marmeren kolommen met kariatiden. De kariatiden vertegenwoordigen de morgen, de dag, de avond en de nacht. De geschilderde decoratie op de kolommen, het fries en de kariatiden is thans een versoberde reconstructie uit 1983. Oorspronkelijk was de decoratie veel uitgebreider en bevatte het fries onder andere de belangrijkste data uit het leven van Rembrandt: geboorte, huwelijk en overlijden. De koof was in vakken onderverdeeld, waarvan de onderste gedecoreerd waren met renaissancistische motieven.

De vloerafwerking is vele malen gewijzigd en aangepast. Aanvankelijk was er sprake van een mozaïekvloer. De huidige afwerking bestaat uit parket. Aan het einde van de jaren 1930, ten tijde van oorlogsdreiging, werd ten behoeve van een eventuele evacuatie van onder meer de Nachtwacht, een sleuf in de vloer aangebracht zodat een snel transport naar de onderdoorrit mogelijk werd.

De asymmetrische kap met lichtramen wordt gedragen door twee typen stalen spanten, respectievelijk met een brede en een smalle voet. De spanten op een brede voet corresponderen met de kolommen in de Nachtwachtzaal. De nummering van de spanten bestaat uit de letters A, B, C, D en E, echter in willekeurige volgorde. De muur tussen deze kap en de galerij boven de Vermeeruitbouw is uitgevoerd als een ijzeren vakwerkconstructie. In de kap bevinden zich uitgebreide voorzieningen voor een getemperde lichtinval.

Voornaamste verbouwingen tot circa 1930:

1886 ter verbetering van de belichting van de Nachtwacht is het schilderij lager opgehangen en werd een zwaar velum aangebracht.

1896 verwijdering van het velum.

1898 Nachtwachtzaal afgedicht met doorschijnend glas. Donkerder afwerken van de marmeren kolommen en het podium. In 1902 werd een donkerder linoleum gelegd.

1906 maken van doorbraken tussen Nachtwachtzaal en "Nachtwachtuitbouw".

1914 linoleum in de Nachtwachtzaal (gevat in een metalen rand) verwijderd en de onderliggende oorspronkelijke mozaïekvloeren hersteld.

1924 plaatsing van een lichtraam in het zuidelijke dakvlak van de kap van de Nachtwachtzaal, ten einde zuiderlicht binnen te halen.

1925 Nachtwachtzaal gemoderniseerd vanwege de geplande terugkeer van de Nachtwacht.

1935 vanwege oorlogsdreiging scheidingsmuren in de Nachtwachtzaal tot in de nok opgemetseld, als onderdeel van de brandpreventie (compartimentering). In dezelfde tijd wordt de evacuatiesleuf aan zuidzijde in de vloer aangebracht.

Aan de afwerking van de zaal werd vervolgens nog veel veranderd. In 1983 heeft men getracht de oorspronkelijke ruimte uit de Cuyperstijd zoveel mogelijk te herstellen, inclusief een deel van de decoraties en beschildering. Dat laatste gebeurde ook in 2004.

In 2004 werden door Stichting Restauratieatelier Limbur (SRAL) onderzoeken uitgevoerd naar de oorspronkelijk afwerking. Een deel van het fries en het gewelf boven De Nachtwacht werd daarna gerecontrueerd op basis van zowel de vondsten als van oude afbeeldingen.

In hoeverre zijn de onderzoeksresultaten van de SRAL (2004) toegankelijk gemaakt en in wat voor mate leveren zij nieuwe informatie op.